هیچ فردی وجود ندارد که همه گونههای پشه بهطور یکسان به او جذب شوند. یعنی جذب پشه ها قانون دقیقی ندارد. در مطالعهای جدید که در مجله iScience منتشر شده است، پژوهشگران دانشگاه بینالمللی فلوریدا (FIU) رفتار سه گونه از خطرناکترین پشههای جهان را در برابر ۱۱۹ داوطلب انسانی بررسی کردند. نتیجه شگفتانگیز بود. هیچیک از افراد مورد مطالعه برای هر سه گونه پشه جذاب نبودند.
هر گونه پشه الگوی مخصوص خود را داشت. جذب پشه ها تا حد زیادی تحت تأثیر ترکیبات شیمیایی بدن افراد قرار داشت. به بیان دیگر، شیمی بدن انسان میتواند مشخص کند که یک گونه خاص پشه تا چه اندازه به فرد جذب شود.
این یافته میتواند نحوه مقابله جهان با بیماریهای منتقلشده توسط پشهها را تغییر دهد. از آنجا که هر گونه پشه بوی انسان را به شیوهای متفاوت تشخیص میدهد، این نتایج میتوانند به دانشمندان در تولید نسل جدیدی از مواد دافع اختصاصی برای هر گونه کمک کنند.
متیو دجنارو، عصبژنتیکدان و سرپرست این گروه پژوهشی، گفت: “شناسایی ترکیبات موجود در بوی انسان که پشهها را جذب یا دفع میکنند، میتواند به توسعه راهبردهای جدیدی برای مقابله با بیماریهای منتقله توسط ناقلان منجر شود.” دجنارو همچنین ریاست مؤسسه علوم زیستمولکولی دانشگاه بینالمللی فلوریدا در میامی را بر عهده دارد.
سه گونه خطرناک پشه چه چیزی را تشخیص میدهند؟
سه گونه بررسیشده در این مطالعه شامل Aedes aegypti، Aedes albopictus یا پشه ببری آسیایی و Culex quinquefasciatus یا پشه خانگی جنوبی بودند. این سه گونه در مجموع میتوانند بیماریهایی مانند تب زرد، تب دنگی، زیکا، نیل غربی و چندین بیماری دیگر را منتقل کنند.
این مطالعه به سرپرستی کیلی ماررو، دانشجوی دکترا، انجام شد. پژوهشگران میگویند این نخستین مطالعهای است که بهطور مستقیم بررسی میکند چند گونه مختلف پشه چگونه به همان گروهی از انسانها واکنش نشان میدهند.
ماررو گفت: “وقتی مطالعه را آغاز کردیم، انتظار نداشتیم گونههای مختلف پشه افراد متفاوتی را ترجیح دهند.” او افزود که کشف این موضوع که هر گونه پشه دارای یک امضای میکروبی متفاوت است و از آن بهعنوان نشانه استفاده میکند، برای او بسیار شگفتانگیز بوده است. در واقع، هر گونه پشه مجموعه متفاوتی از عوامل جذبکننده و دفعکننده داشت. این تفاوت میتواند توضیح مهمی برای تفاوت در جذب پشه ها باشد.
Aedes aegypti چه افرادی را ترجیح میدهد؟
گونه Aedes aegypti افرادی را ترجیح میداد که از هیچ ماده معطر اضافهای استفاده نکرده بودند و پوست آنها فاقد برخی ترکیبات فرار خاص بود. این گونه از پشهها عمدتاً در طول روز تغذیه میکنند. نتایج مطالعه نشان دادند که آنها تمایل اندکی به سمت مردان در مقایسه با زنان داشتند.
این یافته نشان میدهد که جذب پشه ها تنها به یک عامل مانند بوی بدن وابسته نیست. ترکیب پیچیدهای از مواد شیمیایی موجود روی پوست و ویژگیهای زیستی فرد میتواند در این فرایند نقش داشته باشد.
پشه ببری آسیایی به چه چیزی جذب میشود؟
گونه Aedes albopictus که به پشه ببری آسیایی معروف است، به سطوح بالاتر کتونها و ترکیبات فرار گیاهیشکل که بهطور طبیعی از پوست ترشح میشوند، جذب میشد. این گونه نیز مانند Aedes aegypti در طول روز تغذیه میکند.
ترکیبات فرار پوست میتوانند بخشی از بوی منحصربهفرد بدن هر فرد را ایجاد کنند. تفاوت در میزان این ترکیبات ممکن است توضیح دهد که چرا جذب پشه ها در افراد مختلف یکسان نیست. به این ترتیب، ممکن است مادهای که برای یک گونه پشه جذاب است، برای گونهای دیگر اهمیت چندانی نداشته باشد.
پشه خانگی جنوبی چگونه انسان را پیدا میکند؟
گونه Culex quinquefasciatus که به پشه خانگی جنوبی معروف است، پس از تاریک شدن هوا تغذیه میکند. این گونه بیشتر به میکروبیوم پوست توجه نشان میدهد. میکروبیوم پوست، مجموعهای از باکتریها، قارچها و سایر میکروبهایی است که بهطور طبیعی روی پوست انسان زندگی میکنند.
برخی خانوادههای باکتریایی مانند چراغ سبزی برای تغذیه این پشه عمل میکردند. در مقابل، برخی دیگر باعث دور شدن پشهها میشدند. این یافته اهمیت میکروبیوم پوست را در جذب پشه ها نشان میدهد. در واقع، میکروبهایی که روی پوست زندگی میکنند میتوانند بر بوی بدن تأثیر بگذارند و در نتیجه نحوه واکنش پشهها به انسان را تغییر دهند.
بوی بدن انسان یک ترکیب شیمیایی پیچیده است
بوی بدن انسان دنیایی پیچیده از بیش از هزار ترکیب آلی فرار است. بسیاری از این ترکیبات هنوز بهطور کامل شناسایی و بررسی نشدهاند. پژوهشگران دریافتند که گونههای مختلف پشه بر سر جذابترین افراد توافق نداشتند. در عوض، هر گونه بهطور مداوم زیرمجموعه متفاوتی از افراد را ترجیح میداد.
این موضوع شواهدی ارائه میکند که گونههای مختلف پشه در طول تکامل، روشهای متفاوتی برای شناسایی و تشخیص انسان پیدا کردهاند. در کنار آزمایشهای مربوط به ترجیحات پشهها، تیم پژوهشی نمونههایی از بو و میکروبیوم پوست داوطلبان را نیز جمعآوری کرد. هدف این بود که مشخص شود چه ترکیبات شیمیایی و چه انواعی از باکتریها روی پوست افراد وجود دارند و میزان حضور هرکدام چقدر است.
دجنارو گفت: “این موضوع بهخوبی با تفاوتهایی که در باکتریهای پوست و بوهای بدن مشاهده کردیم، مطابقت داشت. اکنون برای من روشن است که میکروبیوم پوست ما امضای بویایی انسان را شکل میدهد. هر گونه پشه نیز روش مخصوص خود را برای رمزگشایی از این امضا پیدا کرده است.”
نقش شیمی پوست در جذب پشه ها
نتایج این مطالعه نشان میدهد که پوست انسان فقط یک پوشش محافظ برای بدن نیست. ترکیبات شیمیایی و میکروارگانیسمهای موجود روی آن میتوانند اطلاعاتی در اختیار پشهها قرار دهند. پشهها با استفاده از این نشانههای شیمیایی میتوانند میان افراد مختلف تمایز ایجاد کنند. به همین دلیل، ممکن است یک فرد برای یک گونه پشه بسیار جذاب باشد، اما گونه دیگری علاقه کمتری به او نشان دهد.
این موضوع میتواند برداشتهای قبلی درباره اینکه چرا برخی افراد بیشتر توسط پشهها گزیده میشوند را تغییر دهد. پیش از این نیز تصور میشد عواملی مانند گرمای بدن، دیاکسیدکربن و بوی بدن در جذب پشه ها نقش دارند. مطالعه جدید نشان میدهد که داستان بسیار پیچیدهتر است. به نظر میرسد هر گونه پشه مجموعه خاصی از نشانههای شیمیایی را بررسی میکند. بنابراین، یک راهکار واحد ممکن است نتواند برای مقابله با همه گونههای پشه به یک اندازه مؤثر باشد.
توسعه مواد دافع اختصاصی برای هر گونه پشه
پژوهشگران FIU با شناسایی نشانههای شیمیایی اختصاصی هر گونه، در حال ایجاد پایهای برای توسعه مواد دافع جدید هستند. این مواد میتوانند بهجای هدف قرار دادن تمام پشهها، برای مقابله با گونهای خاص طراحی شوند. چنین رویکردی میتواند اهمیت زیادی برای سلامت عمومی داشته باشد. در مناطق مختلف جهان، گونههای متفاوتی از پشهها مسئول انتقال بیماری هستند.
اگر دانشمندان بتوانند ترکیباتی را شناسایی کنند که یک گونه خاص را جذب یا دفع میکنند، میتوانند مواد دافع و راهبردهای کنترلی متناسب با همان گونه طراحی کنند. به این ترتیب، شناخت دقیق سازوکار جذب پشه ها میتواند به توسعه روشهای مؤثرتر برای کاهش تماس انسان با پشههای ناقل بیماری کمک کند.
گامی برای مقابله هدفمند با بیماریهای منتقلشده توسط پشه
پژوهشگران معتقدند نقشهبرداری از نشانههای شیمیایی اختصاصی هر گونه میتواند زمینه را برای راهبردهای جدید سلامت عمومی فراهم کند. هدف این است که بتوان بر اساس گونه پشهای که در یک منطقه بیشترین خطر را ایجاد میکند، روشهای پیشگیری و کنترل مناسبی طراحی کرد. این رویکرد میتواند بهویژه در مناطقی که بیماریهایی مانند تب دنگی، زیکا، تب زرد یا ویروس نیل غربی شیوع دارند، اهمیت زیادی داشته باشد.
یافتههای این مطالعه همچنین نشان میدهند که برای درک کامل جذب پشه ها باید هم ترکیبات شیمیایی پوست و هم میکروبیوم آن بررسی شوند. در نهایت، پژوهشگران FIU با شناسایی این نشانههای شیمیایی اختصاصی، پایهای برای تولید مواد دافع و راهبردهای سلامت عمومی متناسب با هر گونه پشه ایجاد کردهاند. این یافته میتواند در آینده به جای استفاده از یک راهکار عمومی، مسیر را برای مقابله دقیقتر و اختصاصیتر با پشههای ناقل بیماری هموار کند.