برای دههها به ما گفته شده است که کاهش وزن فقط به اراده بستگی دارد: کمتر غذا بخورید و بیشتر حرکت کنید. اما علم مدرن ثابت کرده است که واقعیت به این سادگی نیست. برای درک بهتر این موضوع و بازگشت وزن، ابتدا باید چند صد هزار سال به عقب برگردیم و نگاهی به اجداد اولیه انسان بیندازیم. زیرا بسیاری از مشکلاتی که امروزه در مسیر کاهش وزن با آنها مواجه هستیم، ریشه در سازوکارهایی دارند که از اجدادمان به ارث بردهایم؛ شاید این یکی از بهترین نمونههای «تقصیر را گردن والدین انداختن» باشد.
برای اجداد اولیه ما، چربی بدن نوعی ذخیره حیاتی برای بقا بود. چربی بسیار کم میتوانست به گرسنگی منجر شود و چربی بیش از حد نیز میتوانست حرکت را دشوار کند. در طول زمان، بدن انسان توانایی چشمگیری برای محافظت از ذخایر انرژی خود پیدا کرد. این سازوکارها از طریق سامانههای زیستی پیچیدهای در مغز تنظیم میشوند. اما در دنیایی که غذا تقریباً همهجا در دسترس است و فعالیت بدنی اختیاری شده، همان سامانههایی که زمانی به بقای ما کمک میکردند، اکنون کاهش وزن را دشوار میکنند.
وقتی فردی وزن کم میکند، بدن این کاهش وزن را مانند یک تهدید برای بقا تلقی میکند. هورمونهای گرسنگی افزایش مییابند، میل به غذا بیشتر میشود و میزان مصرف انرژی بدن کاهش پیدا میکند. این سازگاریها در طول تکامل برای بهینهسازی ذخیره و مصرف انرژی در محیطهایی با دسترسی متغیر به غذا شکل گرفتهاند. اما امروزه، دسترسی آسان به غذاهای ارزان و پرکالری و سبک زندگی کمتحرک باعث شده است همین سازوکارهای بقا مشکلاتی برای ما ایجاد کنند.
مغز چگونه وزن بدن را به خاطر میسپارد؟
پژوهشهای اخیر ما نشان دادهاند که مغز نیز سازوکارهای قدرتمندی برای دفاع از وزن بدن دارد. این سازوکارها حتی میتوانند تا حدی وزن قبلی بدن را «به خاطر بسپارند». برای اجداد باستانی ما، این ویژگی مزیت مهمی داشت. اگر فردی در دوران سخت وزن خود را از دست میداد، بدن میتوانست در زمان بهتر دوباره به وزن معمول خود بازگردد. اما برای انسان امروزی، این سازوکار میتواند به معنای دیگری عمل کند. مغز و بدن ممکن است افزایش وزن قبلی را طوری ثبت کنند که گویی حفظ آن برای بقا ضروری است.
در نتیجه، وقتی بدن مدتی وزن بیشتری داشته باشد، مغز ممکن است آن وزن بالاتر را بهعنوان وضعیت طبیعی جدید در نظر بگیرد؛ سطحی که بدن تلاش میکند از آن دفاع کند. توانایی بدن برای «به خاطر سپردن» وزن بالاتر قبلی میتواند توضیح دهد که چرا بسیاری از افراد پس از رژیم غذایی دوباره با بازگشت وزن مواجه میشوند.
اما همانطور که علم نشان میدهد، بازگشت وزن الزاماً نتیجه کمبود نظم یا اراده نیست. در واقع، زیستشناسی بدن دقیقاً همان کاری را انجام میدهد که در طول تکامل برای آن برنامهریزی شده است: دفاع در برابر کاهش وزن.
دستکاری زیستشناسی برای مقابله با بازگشت وزن
اینجاست که داروهای کاهش وزن مانند وگووی (Wegovy) و مونجارو (Mounjaro) امید تازهای ایجاد کردهاند. این داروها با تقلید از هورمونهای روده عمل میکنند؛ هورمونهایی که به مغز پیام میدهند اشتها را کاهش دهد. با این حال، همه افراد پاسخ مناسبی به این داروها نمیدهند. برای برخی افراد، عوارض جانبی باعث میشود ادامه مصرف دارو دشوار باشد. برای برخی دیگر نیز این داروها اصلاً به کاهش وزن منجر نمیشوند.
همچنین در بسیاری از موارد، پس از قطع درمان، زیستشناسی بدن دوباره کنترل را به دست میگیرد و وزن ازدسترفته بازمیگردد. این مسئله میتواند یکی از دلایل اصلی بازگشت وزن پس از توقف درمان باشد. پیشرفتهای انجامشده در پژوهشهای مربوط به چاقی و متابولیسم ممکن است در آینده امکان تولید درمانهایی را فراهم کند که بتوانند حتی پس از پایان دوره درمان، سیگنالهایی را که بدن را به سمت وزن قبلی سوق میدهند، کاهش دهند.
سلامت فقط به عدد روی ترازو وابسته نیست
پژوهشها همچنین نشان میدهند که سلامت مطلوب الزاماً به معنای داشتن «وزن ایدهآل» نیست. ورزش، خواب کافی، تغذیه متعادل و سلامت روان همگی میتوانند سلامت قلب و متابولیسم را بهبود دهند؛ حتی اگر عدد نمایشدادهشده روی ترازو تغییر چندانی نکند. بنابراین، تمرکز صرف بر عدد وزن نمیتواند تصویر کاملی از وضعیت سلامت فرد ارائه دهد.
مقابله با چاقی به یک رویکرد اجتماعی نیاز دارد
البته چاقی فقط یک مشکل فردی نیست. برای مقابله واقعی با ریشههای این مسئله، به رویکردی در سطح جامعه نیاز داریم. پژوهشها نشان میدهند برخی اقدامات پیشگیرانه میتوانند مؤثر باشند. از جمله این اقدامات میتوان به سرمایهگذاری برای تهیه وعدههای غذایی سالمتر در مدارس، کاهش تبلیغات غذاهای ناسالم برای کودکان و طراحی محلههایی اشاره کرد که پیادهروی و دوچرخهسواری را به استفاده از خودرو ترجیح میدهند.
استانداردسازی اندازه وعدههای غذایی در رستورانها نیز میتواند یکی دیگر از این اقدامات باشد. دانشمندان همچنین توجه ویژهای به مراحل اولیه زندگی دارند؛ از دوران بارداری تا حدود هفتسالگی. در این دوره، سامانه تنظیم وزن بدن کودک انعطافپذیری بیشتری دارد.
نقش دوران کودکی در تنظیم وزن بدن
پژوهشها نشان دادهاند عواملی مانند نوع غذایی که والدین مصرف میکنند، شیوه تغذیه نوزادان و عادات سبک زندگی در سالهای ابتدایی زندگی میتوانند نحوه کنترل اشتها و ذخیره چربی توسط مغز را برای سالها تحت تأثیر قرار دهند. این یافتهها نشان میدهند که پیشگیری از چاقی و بازگشت وزن میتواند بسیار زودتر از دوران بزرگسالی آغاز شود.
برای کاهش وزن چه کاری میتوان انجام داد؟
اگر قصد کاهش وزن دارید، همچنان اقداماتی وجود دارد که میتوانید انجام دهید. مهمترین نکته این است که بهجای رژیمهای سخت و سریع، بر عادتهای پایدار و سالم تمرکز کنید که سلامت کلی بدن را بهبود میدهند. برای مثال، خواب کافی میتواند به تنظیم اشتها کمک کند. فعالیت بدنی منظم نیز حتی در حد پیادهروی میتواند سطح قند خون و سلامت قلب را بهبود دهد.
البته نکته اصلی این است که چاقی یک شکست شخصی نیست. این وضعیت، شرایطی زیستی است که مغز، ژنها و محیط زندگی فرد در شکلگیری آن نقش دارند. خبر خوب این است که پیشرفتهای علوم اعصاب و داروشناسی فرصتهای تازهای برای درمان ایجاد کردهاند. در کنار آن، راهبردهای پیشگیرانه نیز میتوانند شرایط را برای نسلهای آینده تغییر دهند.
بنابراین، اگر برای کاهش وزن و حفظ آن تلاش کردهاید و با بازگشت وزن مواجه شدهاید، بدانید که تنها نیستید و این مسئله لزوماً تقصیر شما نیست. مغز حریف قدرتمندی است. اما با کمک علم، پزشکی و سیاستگذاریهای هوشمندانهتر، اکنون در حال تغییر قواعد این بازی هستیم.