تاکنون به عجیب ترین اجرام جهان فکر کرده اید؟ جهان پر از پدیدههایی است که در نگاه اول با عقل و منطق معمول سازگار به نظر نمیرسند. برخی از آنها چنان چگال هستند که یک قاشق چایخوری از ماده آنها میتواند از یک کوه سنگینتر باشد. برخی دیگر حتی از خلأ سرد فضا نیز سردتر هستند. در مقابل، گروهی از سیارات بدون اینکه به دور ستارهای بچرخند، در کهکشان سرگردان هستند.
در میان این پدیدهها، اجرامی نیز وجود دارند که اخترشناسان هنوز درباره ماهیت واقعی آنها به توافق نرسیدهاند. در ادامه، با ۷ مورد از عجیبترین اجرام جهان آشنا میشویم. اجرامی که دانشمندان را شگفتزده میکنند و پرسشهای زیادی درباره ماهیت کیهان به وجود میآورند.
۱. مگنتارها؛ ستارههایی با میدان مغناطیسی فراتر از تصور
تصور کنید ستارهای وجود داشته باشد که میدان مغناطیسی آن به اندازهای قدرتمند باشد که بتواند اطلاعات یک کارت بانکی را از فاصلهای حدود نیمی از مسیر زمین تا ماه پاک کند. این توصیف تقریباً همان چیزی است که یک مگنتار (Magnetar) را توصیف میکند.
مگنتار نوع نادری از ستارههای نوترونی است که قویترین میدانهای مغناطیسی شناختهشده در جهان را دارند. شدت این میدان مغناطیسی میتواند حدود هزار تریلیون برابر میدان مغناطیسی زمین باشد. این اجرام، بقایای فوقالعاده چگال ستارهای هستند. مگنتارها گاهی فورانهای عظیمی از پرتوهای ایکس و پرتو گاما آزاد میکنند.
این فورانها باعث میشوند مگنتارها در میان پرانرژیترین اجرام مشاهدهشده در جهان قرار بگیرند. اخترشناسان هنوز در تلاش هستند تا دقیقاً مشخص کنند این اجرام چگونه شکل میگیرند. رصدهای جدید نیز همچنان برخی از نظریههای موجود درباره روند تکامل مگنتارها را با چالش روبهرو میکنند.
به همین دلیل، مگنتارها یکی از مهمترین نمونهها در میان عجیب ترین اجرام جهان هستند که میتوانند مرزهای فیزیک شناختهشده را به چالش بکشند.
۲. دایرههای رادیویی عجیب؛ معمای کیهانی حلنشده
دایرههای رادیویی عجیب یا ORCها یکی از بزرگترین معماهای حلنشده در اخترشناسی محسوب میشوند. این ساختارها نخستین بار در سال ۲۰۱۹ کشف شدند و تنها از طریق تلسکوپهای رادیویی قابل مشاهده هستند.
دایرههای رادیویی عجیب میتوانند ابعادی از صدها هزار تا بیش از یک میلیون سال نوری داشته باشند. در بسیاری از موارد، یک یا چند کهکشان نیز در نزدیکی مرکز آنها دیده میشود. با این حال، دانشمندان هنوز نمیدانند این ساختارهای عظیم دقیقاً چگونه شکل گرفتهاند.
برخی نظریهها احتمال میدهند که ORCها بقایای انفجارهای بسیار عظیم باشند. برخی دیگر آنها را به فعالیتهای باستانی سیاهچالهها یا برخورد کهکشانها مرتبط میدانند. حتی این احتمال نیز مطرح شده که منشأ آنها پدیدهای کاملاً متفاوت باشد.
با افزایش تعداد بررسیهای رادیویی و کشف ORCهای جدید، اخترشناسان به درک بهتر این ساختارها نزدیکتر میشوند. با این حال، هنوز یک توضیح قطعی و مورد توافق درباره منشأ آنها وجود ندارد.
۳. سیارات سرکش؛ جهانهایی بدون خورشید
تمام سیارات منظومه شمسی به دور خورشید میچرخند. اما ظاهراً همه سیارات چنین سرنوشتی ندارند. سیارات سرکش (Rogue Planets) اجرامی هستند که بدون داشتن یک ستاره میزبان، در فضای میانستارهای حرکت میکنند.
این سیارات ممکن است پس از شکلگیری از سامانه سیارهای خود به بیرون پرتاب شده باشند. احتمال دیگری نیز وجود دارد که برخی از آنها بدون اینکه هرگز به دور یک ستاره بچرخند، بهطور مستقل شکل گرفته باشند. از آنجا که این سیارات تقریباً هیچ نوری از ستارهها دریافت نمیکنند، بسیاری از آنها بسیار سرد هستند و شناساییشان دشوار است.
با این حال، رصدهای جدید نشان دادهاند که این جهانهای ظاهراً منزوی میتوانند بسیار پویا باشند. رصدخانه جنوبی اروپا با استفاده از تلسکوپ بسیار بزرگ (VLT) حتی سیارات سرگردانی را شناسایی کرده است که همچنان با جذب گاز و غبار اطراف خود در حال رشد هستند. این کشف نشان میدهد سیارات سرکش حتی مدتها پس از شکلگیری نیز میتوانند فعالیتهای قابلتوجهی داشته باشند.
۴. سحابی بومرنگ؛ سردتر از فضای بیرونی
بیشتر مردم تصور میکنند فضای بیرونی سردترین محیطی است که میتوان در جهان پیدا کرد. اما این تصور کاملاً درست نیست. سحابی بومرنگ که در فاصله حدود ۵ هزار سال نوری از زمین قرار دارد، سردترین جرم طبیعی شناختهشده در جهان محسوب میشود. دمای این سحابی حدود یک کلوین، معادل منفی ۲۷۲ درجه سانتیگراد است.
این دما حتی از تابش زمینه کیهانی نیز پایینتر است. تابش زمینه کیهانی همان پستاب ضعیف انفجار بزرگ یا بیگبنگ است که سراسر جهان را فرا گرفته است. سحابی بومرنگ چگونه به چنین دمای فوقالعاده پایینی میرسد؟ این سحابی گاز را با سرعت بسیار زیادی به فضا پرتاب میکند. هنگامی که گاز با سرعت بالا منبسط میشود، دمای آن بهشدت کاهش پیدا میکند.
این فرایند شبیه اتفاقی است که هنگام خروج سریع هوا از یک کپسول گاز فشرده رخ میدهد. سحابی بومرنگ به همین دلیل یکی از عجیب ترین اجرام جهان است و نمونهای کمنظیر از رفتار ماده در شرایط بسیار سرد کیهانی به شمار میرود.
۵. اختروشها؛ درخشانترین اجرام پایدار شناختهشده
برخی کهکشانها در مرکز خود اجرامی بسیار قدرتمند دارند. اختروشها (Quasars) از جمله درخشانترین اجرام پایدار شناختهشده در جهان هستند. منبع انرژی اختروشها، سیاهچالههای کلانجرمی هستند که حجم عظیمی از ماده را به سمت خود جذب میکنند.
هنگامی که گاز و ماده به سمت سیاهچاله حرکت میکنند، دمای آنها بهشدت افزایش مییابد. این فرایند انرژی و نور بسیار زیادی تولید میکند. در برخی موارد، یک اختروش میتواند نوری بیشتر از کل کهکشانی تولید کند که صدها میلیارد ستاره دارد.
این موضوع در نگاه اول عجیب به نظر میرسد، زیرا خود سیاهچالهها نور منتشر نمیکنند. با این حال، ماده اطراف آنها میتواند به یکی از قدرتمندترین منابع تابش در جهان تبدیل شود. رصدهای جدید همچنان اختروشهایی را شناسایی میکنند که کمتر از یک میلیارد سال پس از بیگبنگ شکل گرفتهاند.
مطالعه این اختروشهای بسیار قدیمی میتواند به اخترشناسان کمک کند بفهمند نخستین سیاهچالههای کلانجرم چگونه توانستند در مدتزمانی نسبتاً کوتاه تا این اندازه رشد کنند.
۶. کوتولههای قهوهای؛ مرز مبهم میان ستاره و سیاره
همه اجرام کیهانی را نمیتوان بهراحتی در دستهبندیهای مشخص قرار داد. کوتولههای قهوهای نمونهای از همین اجرام هستند. این اجرام اغلب «ستارههای ناکام» نامیده میشوند.
جرم کوتولههای قهوهای برای آغاز همجوشی هیدروژن، یعنی فرایندی که انرژی ستارههای معمولی را تأمین میکند، کافی نیست. با این حال، آنها از نظر جرم از سیارات بسیار بزرگتر هستند. همین ویژگی باعث شده مرز میان ستاره و سیاره در مورد کوتولههای قهوهای چندان روشن نباشد.
در سال ۲۰۲۶، اخترشناسان با استفاده از تلسکوپ بسیار بزرگ رصدخانه جنوبی اروپا، شواهدی از جرمی ارائه کردند که ممکن است نخستین قمر شناختهشده در حال چرخش به دور یک کوتوله قهوهای باشد. اگر این یافته تأیید شود، مرز میان ستارهها، سیارات و قمرها حتی مبهمتر خواهد شد. چنین کشفیاتی نشان میدهند دستهبندی اجرام آسمانی همیشه به سادگی چیزی نیست که در کتابهای درسی تصور میکنیم.
کوتولههای قهوهای به همین دلیل جایگاه ویژهای در میان عجیب ترین اجرام جهان دارند.
۷. بلازارها؛ سیاهچالههایی که مستقیماً به سمت زمین نشانه رفتهاند
سیاهچالهها به اندازه کافی عجیب هستند، اما بلازارها (Blazars) شرایط را حتی شگفتانگیزتر میکنند. بلازار (فروزنده) در واقع یک سیاهچاله کلانجرم فعال است که جتهای عظیم ذرات پرانرژی آن تقریباً مستقیماً به سمت زمین قرار گرفتهاند.
این جتها با سرعتهایی نزدیک به سرعت نور حرکت میکنند. اثرات نسبیتی باعث میشود این اجرام بسیار درخشانتر از چیزی که در حالت عادی انتظار داریم به نظر برسند. برخی بلازارها میتوانند از مجموع نور تمام ستارههای موجود در کهکشان میزبان خود نیز درخشانتر باشند. ئآنها همچنین قادرند فورانهای قدرتمندی از پرتوهای گاما تولید کنند. این پرتوها را میتوان از فاصله میلیاردها سال نوری شناسایی کرد.
به همین دلیل، بلازارها آزمایشگاههایی طبیعی برای بررسی برخی از شدیدترین شرایط فیزیکی در کیهان هستند. این ویژگیها باعث شده بلازارها نیز در فهرست عجیب ترین اجرام جهان قرار بگیرند و به یکی از ابزارهای مهم اخترشناسان برای مطالعه رفتار ماده و انرژی در نزدیکی سیاهچالهها تبدیل شوند.
جهان هر روز عجیبتر میشود
یکی از جذابترین ویژگیهای اخترشناسی این است که هر پاسخ معمولاً پرسشهای بیشتری ایجاد میکند. تنها یک دهه پیش، افراد بسیار کمی با دایرههای رادیویی عجیب آشنایی داشتند. در همین حال، کشفیات مربوط به سیارات سرکش، کوتولههای قهوهای و دیگر اجرام غیرمعمول همچنان در حال تغییر درک دانشمندان از نحوه عملکرد جهان هستند.
رصدخانههایی مانند تلسکوپ فضایی جیمز وب و تلسکوپ بسیار بزرگ به کاوش در کیهان ادامه میدهند. در کنار آنها، پروژههایی مانند آرایه کیلومتر مربعی (Square Kilometre Array) نیز قرار است توانایی بشر برای مطالعه جهان را افزایش دهند.
بنابراین کاملاً ممکن است عجیبترین جرم کیهانی که قرار است کشف شود، هنوز شناسایی نشده باشد. شاید جرم بعدی در میان عجیب ترین اجرام جهان همین حالا در دادههای ثبتشده توسط تلسکوپها پنهان شده باشد و تنها منتظر آن باشد که اخترشناسان آن را پیدا کنند.