اگر همین حالا این متن را روی گوشیتان میخوانید، به احتمال بسیار زیاد با دست راست اسکرول میکنید. حدود ۸۵ تا ۹۰ درصد مردم راست دست هستند، در حالی که تنها ۱۰ تا ۱۵ درصد چپدستاند و درصد کمی هم از هر دو دست بهطور برابر استفاده میکنند.
با اینکه این آمار در کشورهای مختلف کمی تفاوت دارد، هیچ جمعیتی در جهان وجود ندارد که در آن چپدستی رایجتر از راست دستی باشد. «پل رودوی»، استاد ارشد روانشناسی در دانشگاه چستر بریتانیا که درباره ترجیح دستی پژوهش میکند، میگوید این الگو در همه فرهنگها دیده میشود.
اما چرا انسانها تا این حد یک دست را بر دست دیگر ترجیح میدهند؟
طبیعت یا تربیت؟
محیطی که در آن بزرگ میشوید میتواند بر راست دست یا چپدست شدن شما اثر بگذارد. در برخی کشورهای آسیایی، عربی و آفریقایی، دست چپ «ناپاک» تلقی میشود و کودکانی که تمایل به استفاده از دست چپ دارند، با فشار یا حتی تنبیه وادار میشوند از دست راست استفاده کنند. رودوی میگوید در فرهنگهایی که فشار اجتماعی علیه چپدستی شدید است، میزان چپدستی کمتر گزارش میشود.
با این حال، حتی در جوامعی که هیچ سوگیری فرهنگی وجود ندارد، چپدستان همچنان در اقلیت هستند. به گفته رودوی، ثابت ماندن این نسبت در فرهنگهای مختلف نشان میدهد که عوامل زیستی نیز نقش مهمی دارند. در واقع، پژوهشگران معتقدند ترجیح یک دست از پیش از تولد شکل میگیرد.
کلاید فرانکس، استاد ژنومیک تصویربرداری مغز در مؤسسه ماکس پلانک و مرکز پزشکی دانشگاه رادبود در هلند، توضیح میدهد که این ترجیح حتی در حرکات جنین هم دیده میشود. بررسیهای سونوگرافی نشان داده است که از هفته دهم بارداری، بیشتر جنینها بازوی راست خود را بیشتر از چپ حرکت میدهند و از هفته پانزدهم، اغلب شست دست راست را بیشتر از شست چپ میمکند.
به گفته فرانکس، احتمالاً راست دستی نتیجه پیشفرض رشد اولیه مغز است که توسط ژنها برنامهریزی میشود.
پژوهشها نشان میدهد دهها ژن، شاید تا حدود ۴۰ ژن، در شکلگیری ترجیح دستی نقش دارند. این ژنها مستقیماً تعیین نمیکنند که فرد راست دست یا چپدست شود، بلکه مغز را به گونهای میسازند که معمولاً دست راست به عنوان دست غالب عمل کند.
اما اگر راست دستی حالت پیشفرض مغز است، چه چیزی باعث چپدستی میشود؟ فرانکس میگوید بسیاری از موارد چپدستی احتمالاً نتیجه تغییرات تصادفی در روند رشد مغز جنینی هستند، نه لزوماً عوامل ژنتیکی یا محیطی مشخص. برای مثال، نوسانهای اتفاقی در غلظت برخی مولکولها در مراحل حساس شکلگیری مغز میتواند بر این موضوع اثر بگذارد که با کدام دست مینویسید یا توپ پرتاب میکنید.
مزیت احتمالی در روند تکامل
برخی دانشمندان معتقدند راست دستی برای نیاکان ما مزیت بقا داشته است.
یکی از نظریهها ترجیح دستی را به استفاده از ابزار و انتقال مهارتهای حرکتی میان نسلها مرتبط میداند. شواهد باستانشناسی نیز این دیدگاه را تقویت میکند. پژوهشی در سال ۲۰۱۱ نشان داد که انسانها دستکم از نیم میلیون سال پیش، در استفاده از ابزار بهطور چشمگیری دست راست را ترجیح میدادند.
رودوی و همکارانش نظریه دیگری نیز مطرح کردهاند. به گفته او، ممکن است راست دستی تا حدی در نتیجه نبرد انسانها با سلاحهای تیز تکامل یافته باشد.
او توضیح میدهد وقتی یک راست دست با حریف روبهرو میشود، احتمال دارد ضربه را به سمت نیمه چپ قفسه سینه او وارد کند؛ جایی که بخش عمده قلب قرار دارد. بنابراین، مثلاً در یک دوئل قرون وسطایی، یک راستدست ممکن است احتمال بیشتری برای کشتن حریف داشته باشد، چون ضربه او بیشتر به قلب نفوذ میکند. این میتواند مزیت بقا برای راستدستان ایجاد کرده باشد و در طول زمان به افزایش نسبت آنها در جمعیت منجر شده باشد.
با این حال، چپدستان هم ممکن است مزیتهای خاص خود را داشته باشند. کمیاب بودن آنها باعث میشود حرکاتشان کمتر قابل پیشبینی باشد، ویژگیای که در نبرد یا ورزش میتواند مفید باشد. رودوی میگوید همین موضوع احتمالاً باعث شده چپدستی در جمعیت انسانی باقی بماند.
او اضافه میکند وقتی مزایا و معایب در برابر هم قرار میگیرند، تکامل معمولاً به یک تعادل میرسد. شاید نسبت فعلی راست دستان و چپدستان نتیجه همین تعادل باشد. البته تصویر کلی پیچیده است و به پژوهشهای بیشتری نیاز دارد.
جمعبندی
فشارهای فرهنگی میتوانند بر دستی که افراد استفاده میکنند اثر بگذارند، اما این ترجیح احتمالاً از پیش از تولد آغاز میشود. دهها ژن در روند رشد مغز، گرایش طبیعی به راست دستی ایجاد میکنند و در طول زمان، نیروهای تکاملی مانند استفاده از ابزار و نبرد، ممکن است این گرایش را تقویت کرده باشند.