پژوهشگران در مطالعهای تازه که در مجله Oncoscience منتشر شده است، رویکردی نوین برای درمان گلیوبلاستوما، یکی از تهاجمیترین و مرگبارترین انواع سرطان مغز، معرفی کردهاند. این تحقیق نشان میدهد نوعی اصلاحشده از ویتامین B12 میتواند از سد محافظ مغز عبور کند، بهطور انتخابی در بافت تومور تجمع یابد و اثربخشی درمانهای رایج سرطان مغز را افزایش دهد.
این پژوهش با سرپرستی «جوزف ای. بائر» از شرکت Nitric Oxide Services و مرکز سرطان Taussig وابسته به کلینیک کلیولند انجام شده است. محققان در این مطالعه ترکیبی به نام نیتروزیلکوبالامین (NO-Cbl) را بررسی کردند؛ شکل تغییریافتهای از ویتامین B12 که قابلیت آزادسازی مولکول اکسید نیتریک را دارد.
هدف اصلی این تحقیق، بررسی توانایی این ترکیب برای عبور از سد خونی-مغزی و تجمع انتخابی در تومورهای گلیوبلاستوما بود؛ ویژگیای که میتواند راه را برای درمانهای مؤثرتر این سرطان هموار کند.
گلیوبلاستوما؛ یکی از مرگبارترین سرطانهای مغز
گلیوبلاستوما مولتیفرم (GBM) یکی از مقاومترین انواع سرطان مغز محسوب میشود و درمان آن همواره یکی از بزرگترین چالشهای علم پزشکی بوده است. بیماران مبتلا به این سرطان معمولا تحت عمل جراحی، پرتودرمانی و شیمیدرمانی قرار میگیرند، اما با وجود این درمانها، متوسط طول عمر آنها پس از تشخیص بیماری اغلب کمتر از ۱۵ ماه است. یکی از مهمترین دلایل مقاومت این سرطان، وجود سد خونی-مغزی (BBB) است.
این سد طبیعی از مغز در برابر بسیاری از مواد خارجی محافظت میکند، اما در عین حال مانع ورود تعداد زیادی از داروهای ضدسرطان به بافت مغز نیز میشود. به همین دلیل، بسیاری از داروهایی که در درمان سایر سرطانها موفق هستند، در درمان گلیوبلاستوما اثربخشی محدودی دارند.
بررسی درمان مبتنی بر ویتامین B12
برای ارزیابی عملکرد ترکیب NO-Cbl، پژوهشگران مجموعهای از آزمایشهای مختلف را طراحی کردند. در بخشی از مطالعه، این ترکیب روی مجموعه استاندارد NCI-60 شامل ۶۰ رده مختلف سلول سرطانی انسانی آزمایش شد.
همچنین مطالعات فارماکوکینتیک روی موشهای مبتلا به گلیوبلاستوما انجام گرفت تا نحوه توزیع و ماندگاری این ترکیب در بدن بررسی شود. علاوه بر این، عملکرد NO-Cbl در کنار درمانهای رایج سرطان مغز روی سلولهای انسانی گلیوبلاستوما مورد ارزیابی قرار گرفت. نتایج نشان داد این شکل اصلاحشده از ویتامین B12 علیه طیف وسیعی از سلولهای سرطانی فعالیت ضدتوموری دارد. در میان آنها، سلولهای منشأ گرفته از سیستم عصبی مرکزی نیز حساسیت قابل توجهی نسبت به این درمان نشان دادند.
عبور موفق از سد خونی-مغزی
یکی از مهمترین یافتههای این مطالعه در آزمایشهای حیوانی به دست آمد. پس از تزریق سیستمیک، NO-Cbl توانست با موفقیت از سد خونی-مغزی عبور کند؛ مانعی که سالها یکی از بزرگترین مشکلات درمان سرطان مغز بوده است.
پس از ورود به مغز، این ترکیب بهصورت انتخابی در بافت تومور تجمع پیدا کرد. این ویژگی اهمیت بسیار زیادی دارد، زیرا به معنای آن است که دارو میتواند مستقیما به محل تومور برسد، بدون آنکه مقدار زیادی از آن در سایر بافتهای سالم بدن پخش شود.
آزادسازی طولانیمدت اکسید نیتریک در تومور
پژوهشگران دریافتند NO-Cbl تنها وارد تومور نمیشود، بلکه برای مدت نسبتا طولانی نیز در آن باقی میماند. اندازهگیری میزان نیترات در بافت تومور نشان داد غلظت این ماده دستکم تا ۲۴ ساعت پس از درمان همچنان بالا باقی مانده است. در مقابل، سطح نیترات در بافتهای سالم بدن بسیار سریعتر کاهش پیدا کرد.
این موضوع نشان میدهد ترکیب مبتنی بر ویتامین B12 میتواند اکسید نیتریک را بهصورت هدفمند در محیط تومور آزاد کند و مدت بیشتری در همان محل باقی بماند. نتایج ارائهشده در نمودارهای تحقیق نیز وجود متابولیتهای مرتبط با کوبالامین و نیترات را در بافت تومور نسبت به سایر اندامها تأیید میکند.
افزایش اثربخشی درمانهای رایج سرطان مغز
بخش دیگری از مطالعه به بررسی تأثیر NO-Cbl در کنار درمانهای متداول گلیوبلاستوما اختصاص داشت. پژوهشگران این ترکیب را همراه با داروی تموزولومید (Temozolomide) و همچنین درمان آزمایشی TRAIL روی سلولهای گلیوبلاستوما از نوع U87 و D54 آزمایش کردند.
نتیجه بسیار امیدوارکننده بود. ترکیب NO-Cbl با هر یک از این درمانها، رشد سلولهای سرطانی را بسیار بیشتر از زمانی که هر دارو بهتنهایی استفاده میشد، مهار کرد. تحلیلهای آماری نیز نشان داد میان این درمانها اثر همافزایی وجود دارد؛ به این معنا که استفاده همزمان از آنها عملکردی فراتر از مجموع اثرات جداگانه ایجاد میکند.
پژوهشگران در مقاله خود مینویسند: “این مطالعه مقدماتی نشان میدهد NO-Cbl از سد خونی-مغزی عبور میکند، بهصورت انتخابی در بافت تومور تجمع مییابد و در کنار درمانهای موجود و آزمایشی گلیوبلاستوما عملکرد همافزایی قابل توجهی دارد.”
مقابله با مقاومت دارویی
یکی دیگر از جنبههای مهم این پژوهش، توانایی بالقوه NO-Cbl در کاهش مقاومت دارویی تومورهای مغزی است. مطالعات پیشین که در این مقاله به آنها استناد شده است، نشان میدهند این ترکیب میتواند چندین مسیر زیستی مهم را تحت تأثیر قرار دهد.
از جمله این اثرات میتوان به فعالسازی مسیر کاسپاز-۸ و تحریک مرگ برنامهریزیشده سلولهای سرطانی اشاره کرد. همچنین NO-Cbl میتواند فعالیت مسیر NF-κB را که یکی از عوامل بقای سلولهای سرطانی محسوب میشود، کاهش دهد. علاوه بر این، این ترکیب از طریق فرآیندی به نام S-nitrosylation عملکرد گیرندههای TRAIL را تقویت میکند.
مجموع این اثرات ممکن است باعث شود سلولهای گلیوبلاستوما نسبت به درمان حساستر شوند؛ حتی در شرایطی که نسبت به داروی تموزولومید مقاومت پیدا کرده باشند.
هنوز راه زیادی تا استفاده بالینی باقی مانده است
پژوهشگران تأکید میکنند که این مطالعه در مرحله مقدماتی قرار دارد و هنوز نمیتوان از این روش بهعنوان یک درمان قطعی نام برد. به گفته آنها، برای ورود این فناوری به مرحله کارآزمایی بالینی، تحقیقات بیشتری لازم است.
مطالعات آینده قرار است روی بررسی عملکرد این ترکیب در مدلهای پیشرفتهتر سرطان مغز، تعیین دوز مناسب، ارزیابی ماندگاری اکسید نیتریک در بافتها و شناخت بهتر سازوکارهای مولکولی آن تمرکز کنند. همچنین پژوهشگران قصد دارند این روش را در سایر تومورهای سیستم عصبی مرکزی نیز آزمایش کنند.
امیدی تازه برای درمان سرطان مغز
نتایج این پژوهش نشان میدهد استفاده از ترکیبی مبتنی بر ویتامین B12 که توانایی آزادسازی اکسید نیتریک را دارد، میتواند به راهبردی امیدوارکننده برای درمان گلیوبلاستوما تبدیل شود. توانایی عبور از سد خونی-مغزی، تجمع انتخابی در تومور، افزایش اثربخشی درمانهای موجود و احتمال غلبه بر مقاومت دارویی، همگی ویژگیهایی هستند که این ترکیب را به گزینهای جذاب برای تحقیقات آینده تبدیل کردهاند.
اگر مطالعات بعدی نیز این نتایج را تأیید کنند، شاید در سالهای آینده درمانهای مبتنی بر ویتامین B12 بتوانند نقش مهمی در بهبود درمان یکی از دشوارترین و مرگبارترین سرطانهای مغز ایفا کنند و امید تازهای برای بیماران مبتلا به گلیوبلاستوما به همراه داشته باشند.