بسیاری از افراد با افزایش سن متوجه تغییر آشنایی در بدن خود میشوند؛ دور کمر بهتدریج بزرگتر میشود، حتی اگر وزن کلی بدن تغییر چشمگیری نداشته باشد. این افزایش چربی شکم تنها یک مسئله ظاهری نیست، بلکه میتواند پیامدهای جدی برای سلامت داشته باشد. تجمع چربی در ناحیه شکم با کاهش سرعت سوختوساز بدن، تسریع روند پیری، ابتلا به دیابت نوع ۲، بیماریهای قلبی و بسیاری از بیماریهای مزمن دیگر ارتباط دارد.
دانشمندان سالها میدانستند که ترکیب بدن با افزایش سن تغییر میکند، اما دلیل اصلی اینکه چرا چربی بیشتر در ناحیه شکم تجمع پیدا میکند، همچنان نامشخص بود.
اکنون پژوهشگران مؤسسه City of Hope در آمریکا به کشف مهمی دست یافتهاند که میتواند پاسخ این سؤال را روشن کند. نتایج این تحقیق که در نشریه معتبر Science منتشر شده است، نشان میدهد نوع جدیدی از سلولهای بنیادی در دوران سالمندی ظاهر میشود که نقش مهمی در تولید سلولهای چربی جدید دارد. این کشف میتواند راه را برای درمانهای تازه با هدف کاهش افزایش چربی شکم و ارتقای سلامت در دوران سالمندی هموار کند.
«کیونگ (آنابل) وانگ»، استاد غدد درونریز مولکولی و سلولی و یکی از نویسندگان ارشد این پژوهش، میگوید: “افراد با افزایش سن معمولا عضلات خود را از دست میدهند و در مقابل، چربی بدن آنها بیشتر میشود؛ حتی اگر وزن کلی بدن تغییر چندانی نکند. ما دریافتیم که روند پیری باعث ظهور نوع جدیدی از سلولهای بنیادی بالغ میشود که تولید گسترده سلولهای چربی، بهویژه در ناحیه شکم، را تحریک میکند.”
محققان فقط به بزرگ شدن سلولهای چربی اکتفا نکردند
این پژوهش با همکاری دانشمندان دانشگاه کالیفرنیا لسآنجلس (UCLA) انجام شد و ابتدا روی موشهای آزمایشگاهی اجرا شد. سپس نتایج آن با استفاده از سلولهای انسانی نیز مورد بررسی قرار گرفت. تمرکز اصلی مطالعه روی بافت چربی سفید یا White Adipose Tissue (WAT) بود؛ بافتی که مهمترین محل ذخیره انرژی اضافی در بدن محسوب میشود و نقش اصلی را در افزایش چربی شکم ایفا میکند.
دانشمندان از گذشته میدانستند که سلولهای چربی موجود با افزایش سن بزرگتر میشوند، اما پژوهشگران این بار فرضیه دیگری را مطرح کردند. آنها احتمال دادند که مشکل فقط بزرگتر شدن سلولهای چربی نیست، بلکه شاید بدن در سنین بالاتر سلولهای چربی کاملاً جدیدی نیز تولید میکند.
اگر این فرضیه درست باشد، بافت چربی تنها از طریق افزایش اندازه سلولهای قدیمی رشد نمیکند، بلکه با تولید مداوم سلولهای تازه نیز گسترش مییابد.
سلولهای بنیادی مسن، چربی بیشتری تولید کردند
برای آزمایش این فرضیه، پژوهشگران سلولهایی به نام Adipocyte Progenitor Cells (APCs) را بررسی کردند. این سلولها نوعی سلول بنیادی موجود در بافت چربی هستند که میتوانند در آینده به سلولهای کامل چربی تبدیل شوند. محققان APCهای استخراجشده از موشهای جوان و مسن را به گروهی از موشهای جوان پیوند زدند. نتیجه بسیار قابل توجه بود.
سلولهای بنیادی گرفتهشده از موشهای مسن تعداد بسیار زیادی سلول چربی جدید تولید کردند. در مقابل، زمانی که APCهای موشهای جوان به بدن موشهای مسن منتقل شدند، تعداد بسیار کمی سلول چربی جدید ایجاد شد. این یافته نشان داد که توانایی بالای تولید چربی در خود سلولهای بنیادی سالمند نهفته است و به سن حیوان دریافتکننده ارتباطی ندارد.
بررسی فعالیت ژنها راز افزایش چربی شکم را آشکار کرد
برای درک بهتر آنچه در سطح مولکولی رخ میدهد، پژوهشگران از فناوری توالییابی RNA تکسلولی استفاده کردند؛ روشی که امکان بررسی فعالیت ژنها را در هر سلول بهصورت جداگانه فراهم میکند. نتایج نشان داد APCها در موشهای جوان فعالیت نسبتا کمی دارند. اما با رسیدن حیوانات به میانسالی، این سلولها بسیار فعال میشوند و تولید سلولهای چربی جدید به شکل چشمگیری افزایش مییابد.
«آدولفو گارسیا اوکانا»، یکی دیگر از نویسندگان این مطالعه، میگوید: “در حالی که توانایی رشد بیشتر سلولهای بنیادی بالغ با افزایش سن کاهش پیدا میکند، APCها دقیقا رفتار معکوسی دارند. پیری باعث میشود این سلولها قدرت بیشتری برای تکثیر و تولید سلولهای چربی پیدا کنند. این نخستین مدرکی است که نشان میدهد افزایش چربی شکم در سالمندی به دلیل تولید گسترده سلولهای چربی جدید توسط APCها رخ میدهد.”
کشف نوع جدیدی از سلولهای بنیادی مرتبط با سالمندی
اما یافتههای این پژوهش به همین جا ختم نشد. دانشمندان دریافتند افزایش سن تنها باعث فعال شدن APCها نمیشود. با ورود موشها به دوران میانسالی، بخشی از این سلولها به نوع جدیدی از سلولهای بنیادی تبدیل میشوند که پژوهشگران آن را Committed Preadipocytes, Age-Specific (CP-As) نامگذاری کردهاند.
این سلولها بهطور اختصاصی در دوران سالمندی ظاهر میشوند و توانایی بسیار بالایی در تولید سلولهای چربی دارند. به اعتقاد پژوهشگران، ظهور همین سلولها میتواند یکی از مهمترین دلایل افزایش چربی شکم با بالا رفتن سن باشد.
مسیر سیگنالدهی LIFR نقش کلیدی دارد
در ادامه، پژوهشگران تلاش کردند سازوکار مولکولی این فرآیند را نیز شناسایی کنند. آنها موفق شدند مسیر پیامرسانی مهمی به نام Leukemia Inhibitory Factor Receptor (LIFR) را کشف کنند. مسیرهای سیگنالدهی در واقع سیستمهای ارتباطی میان سلولها هستند که رفتار آنها را کنترل میکنند.
در این مطالعه مشخص شد LIFR نقش مهمی در تکثیر سلولهای CP-A و تبدیل آنها به سلولهای چربی ایفا میکند.
وانگ توضیح میدهد: “ما دریافتیم فرآیند تولید چربی در بدن توسط LIFR کنترل میشود. موشهای جوان برای تولید چربی به این مسیر وابسته نیستند، اما در موشهای سالمند این مسیر نقش حیاتی دارد. یافتههای ما نشان میدهد LIFR عامل مهمی در تحریک سلولهای CP-A برای تولید سلولهای چربی جدید و افزایش چربی شکم است.”
سلولهای مشابه در بدن انسان نیز وجود دارند
برای اینکه مشخص شود این نتایج تنها به موشها محدود نیست، پژوهشگران نمونههای بافت چربی انسان را نیز بررسی کردند. آنها با استفاده از همان فناوری توالییابی RNA تکسلولی، سلولهایی را شناسایی کردند که شباهت بسیار زیادی به سلولهای CP-A داشتند. تعداد این سلولها در افراد میانسال بهمراتب بیشتر از افراد جوان بود.
همچنین آزمایشها نشان داد این سلولها نیز مانند نمونههای مشاهدهشده در موشها، توانایی بالایی در تولید سلولهای چربی جدید دارند. این موضوع احتمال وقوع همین فرآیند در بدن انسان را بهشدت تقویت میکند.
هدف جدیدی برای درمان چاقی مرتبط با سالمندی
پژوهشگران معتقدند این کشف میتواند رویکردهای درمانی جدیدی برای مقابله با افزایش چربی شکم ارائه دهد. وانگ میگوید: “یافتههای ما نشان میدهد کنترل تشکیل سلولهای چربی جدید، اهمیت زیادی در درمان چاقی مرتبط با افزایش سن دارد. اگر بتوانیم نحوه ایجاد سلولهای CP-A و عملکرد آنها را بهتر درک کنیم، ممکن است بتوانیم روشهای درمانی تازهای برای کاهش چربی شکم، بهبود سلامت متابولیک و افزایش طول عمر توسعه دهیم.”
گام بعدی تحقیقات چیست؟
اگرچه این یافتهها بسیار امیدوارکننده هستند، اما پژوهشگران تأکید میکنند هنوز به تحقیقات بیشتری نیاز است. آنها اکنون قصد دارند رفتار سلولهای CP-A را در مطالعات حیوانی و انسانی با دقت بیشتری دنبال کنند و راههایی برای مهار یا حذف این سلولها بیابند.
در صورتی که چنین روشهایی موفقیتآمیز باشند، شاید در آینده بتوان از ایجاد افزایش چربی شکم که یکی از شایعترین پیامدهای سالمندی است، پیشگیری کرد یا آن را به میزان قابل توجهی کاهش داد؛ موضوعی که میتواند نقش مهمی در کاهش بیماریهای متابولیک، بهبود کیفیت زندگی و افزایش سلامت در سنین بالا داشته باشد.