با آغاز دوباره مأموریتهای سرنشیندار به ماه از طریق برنامه Artemis II، رؤیای حضور طولانیمدت انسان در فضا بار دیگر جدی شده است. دانشمندان اکنون بیش از هر زمان دیگری درباره سفرهای چندماهه یا حتی چندساله به مریخ صحبت میکنند؛ مأموریتهایی که اگرچه از نظر علمی هیجانانگیز هستند، اما چالشهای بیشماری نیز به همراه دارند.
در میان تمام بحثهایی که درباره آینده سکونت انسان در فضا مطرح میشود، یک پرسش مهم کمتر مورد توجه قرار گرفته است: آیا انسان میتواند در فضا زایمان کند؟ یا حتی پیش از آن، آیا بارداری در شرایط بیوزنی و محیط فضایی اصلا امکانپذیر و ایمن است؟
یکی از معدود پژوهشگرانی که سالهاست روی این موضوع مطالعه میکند، دکتر وارشا جین از دانشگاه ادینبرو است. او که به دلیل تحقیقاتش گاهی با لقب «متخصص زنان و زایمان فضایی» شناخته میشود، میگوید عنوان رسمیاش متخصص زنان، زایمان و پژوهشگر بالینی است، اما بخش مهمی از فعالیت علمی او به بررسی امکان بارداری و در فضا زایمان اختصاص دارد.
به گفته او، از نظر تئوری بارداری و حتی در فضا زایمان غیرممکن نیست، اما هنوز پرسشهای بیپاسخ فراوانی وجود دارد که باعث میشود چنین اتفاقی در حال حاضر بسیار پرخطر باشد.
فضا چه تأثیری بر سلامت باروری دارد؟
اولین سؤالی که مطرح میشود این است که اصلا چگونه میتوان درباره چنین موضوعی تحقیق کرد؟
هیچ داده مستقیمی وجود ندارد، زیرا تاکنون هیچ زن بارداری به فضا سفر نکرده است. از سوی دیگر، انجام آزمایشهای کنترلشده نیز از نظر اخلاقی و علمی امکانپذیر نیست؛ نمیتوان زنان باردار را به فضا فرستاد تا مشاهده شود چه اتفاقی برای آنها رخ میدهد.
جین میگوید پاسخ این سؤال هم بله است و هم خیر. او توضیح میدهد: “ما مطالعات مستقیمی روی انسان نداریم، اما پژوهشهایی روی گونههای دیگر انجام شده است. برای مثال، موشهای باردار به فضا فرستاده شدهاند و میتوانیم بررسی کنیم که بدن و سیستم فیزیولوژیکی آنها چگونه به شرایط فضایی واکنش نشان داده است.”
علاوه بر این، برخی شرایط روی زمین نیز میتوانند اطلاعات ارزشمندی در اختیار پژوهشگران قرار دهند. برای نمونه، پروازهای سهموی یا Parabolic Flights برای چند ثانیه حالت بیوزنی ایجاد میکنند و امکان بررسی واکنش بدن انسان به شرایطی مشابه سفر فضایی را فراهم میکنند.
با این حال، بزرگترین مشکل همچنان کمبود اطلاعات درباره تأثیر واقعی سفرهای فضایی بر بدن زنان است.
دانش ما درباره بدن زنان در فضا هنوز بسیار محدود است
جین میگوید بخش عمده اطلاعات موجود درباره تأثیرات فیزیولوژیکی سفرهای فضایی، حاصل مطالعات انجامشده روی فضانوردان مرد است.
او میگوید: “بیشتر فصلهای کتابهای فیزیولوژی فضایی که درباره قلب، ریه، کلیه یا سایر سیستمهای بدن نوشته شدهاند، عمدتا بر اساس دادههای فضانوردان مرد هستند. من دوست دارم روزی کتابی منتشر شود که تمام فصلهای آن به سلامت زنان اختصاص داشته باشد، نه اینکه فقط یک فصل درباره تفاوتهای جنسیتی وجود داشته باشد.”
جالب اینکه همین کمبود شناخت از بدن زنان، علت اصلی کمبود دادههای علمی نیز محسوب میشود.
اگرچه «والنتینا ترشکووا» نخستین زن فضانورد جهان بود که در سال ۱۹۶۳ طی سه روز، ۴۸ بار به دور زمین چرخید، اما ناسا حدود ۲۰ سال بعد نخستین زن فضانورد آمریکایی را به مدار زمین فرستاد.
حتی امروز نیز به ازای هر زن، حدود شش مرد به فضا سفر کردهاند. در گذشته، حتی شناخت مهندسان ناسا از نیازهای اولیه زنان نیز چندان دقیق نبود.
در سال ۱۹۸۳، زمانی که «سالی راید» برای نخستین مأموریت یک هفتهای خود آماده میشد، مهندسان ناسا داخل وسایل شخصی او ۱۰۰ عدد تامپون و یک کیف لوازم آرایش قرار داده بودند.
آنها از سالی راید پرسیدند: «آیا ۱۰۰ عدد کافی است؟» او بعدها با خنده پاسخ داد: «نه، اصلا این تعداد منطقی نبود.»
بزرگترین خطر؛ تابشهای کیهانی
حتی بدون داشتن دادههای مستقیم، برخی خطرات بارداری و در فضا زایمان کاملا مشخص هستند.
مهمترین نگرانی، تابشهای شدید کیهانی است. فضا اگرچه تقریبا خالی به نظر میرسد، اما ذراتی که در آن حرکت میکنند با سرعتی نزدیک به سرعت نور در حال جابهجایی هستند.
یکی از مهمترین این تابشها، پرتوهای کیهانی کهکشانی یا Galactic Cosmic Radiation است. این ذرات از خارج منظومه شمسی وارد فضا میشوند و هسته اتمهایی هستند که الکترونهای خود را از دست دادهاند و با سرعتی بسیار بالا حرکت میکنند.
روی زمین، میدان مغناطیسی و جو سیاره از ما در برابر این ذرات محافظت میکنند. اما در فضا چنین محافظی وجود ندارد. این ذرات هنگام عبور از بدن، اتمها را یونیزه میکنند و به DNA سلولها آسیب میرسانند.
ناسا این فرآیند را به گلوله توپ اتمی تشبیه میکند که از میان بافت عبور کرده و در مسیر خود خسارت گستردهای بر جای میگذارد. چنین آسیبهایی میتوانند خطر ابتلا به آب مروارید، سرطان و بسیاری از بیماریهای دیگر را افزایش دهند.
از سوی دیگر، سازمان جهانی بهداشت اعلام کرده است کودکان و جنینها نسبت به بزرگسالان حساسیت بسیار بیشتری به پرتوهای یونیزان دارند.
جین میگوید اگر قرار باشد حتی برای یک عکس ساده اشعه ایکس، یک زن باردار را ارزیابی کند، بارها درباره خطرات آن فکر خواهد کرد. برای مقایسه، یک عکس ساده قفسه سینه حدود ۰.۱ میلیسیورت تابش ایجاد میکند.
در حالی که فضانوردان بسته به نوع مأموریت، بین ۵۰ تا ۲۰۰۰ میلیسیورت پرتو دریافت میکنند. به همین دلیل، او تابشهای فضایی را بزرگترین نگرانی خود درباره امکان در فضا زایمان میداند.
بیوزنی نیز مشکلات خاص خود را دارد
اما تابش تنها خطر موجود نیست. بیوزنی نیز فشار قابل توجهی بر بدن وارد میکند.
جین میگوید: “ما میدانیم ریزگرانش روی استخوانها و عضلات تأثیر میگذارد. در دوران بارداری نیز بدن به طور طبیعی دچار تغییرات گسترده در سیستم عضلانی و اسکلتی میشود. وقتی این دو عامل با هم ترکیب شوند، هنوز نمیدانیم چه اتفاقی رخ خواهد داد.”
پاسخ این سؤال هنوز مشخص نیست، اما احتمال دارد پیامدهای جدی به همراه داشته باشد. پژوهش دیگری نیز روی موشهایی که در شرایط ریزگرانش زایمان کرده بودند، نتایج جالبی به همراه داشت.
این موشها تقریبا دو برابر گروه کنترل انقباضات زایمانی را تجربه کردند. بعدها مشخص شد یکی از پروتئینهای عضلات رحم در شرایط بیوزنی دچار اختلال عملکرد شده است. این موضوع نشان میدهد هنوز خطرات ناشناخته زیادی درباره بارداری و در فضا زایمان وجود دارد.
اگر زایمان در فضا آغاز شود چه میشود؟ اما آیا واقعا امکان در فضا زایمان وجود دارد؟ جین میگوید از نظر تئوری، پاسخ مثبت است.
او توضیح میدهد: “دلیلی وجود ندارد که بگوییم زایمان در فضا غیرممکن است، اما قطعا بسیار دشوار و استرسزا خواهد بود؛ هم به دلایلی که میشناسیم و هم به دلایلی که هنوز از آنها اطلاعی نداریم.”
همانطور که روی زمین نیز زایمان همیشه بدون مشکل انجام نمیشود، در فضا این خطرات چندین برابر خواهند شد. به گفته جین، نگرانی اصلی زایمان طبیعی نیست، بلکه شرایط اضطراری است. برای مثال، اگر انجام سزارین ضروری باشد چه باید کرد؟
او میگوید: “حدود یکچهارم تا یکسوم نوزادان روی زمین از طریق سزارین متولد میشوند، اما تاکنون هیچ جراحی با این ابعاد در فضا انجام نشده است.”
از سوی دیگر، انجام عمل جراحی در محیط بیوزنی فوقالعاده دشوار خواهد بود. حتی اگر یک اتاق زایمان کاملا مجهز را به ایستگاه فضایی منتقل کنیم، باز هم نبود جاذبه مشکلات متعددی ایجاد میکند.
برای مثال، خون مانند زمین روی سطح جاری نمیشود، بلکه به صورت قطرات معلق در محیط پخش خواهد شد.
جین میگوید: “اگر در حال انجام سزارین باشم، آخرین چیزی که میخواهم ببینم، شناور شدن قطرات خون در مقابل صورتم است.”
کمخونی فضایی نیز خطر خونریزی را افزایش میدهد
یکی دیگر از مشکلات، پدیدهای به نام کمخونی ناشی از سفر فضایی یا Spaceflight Anemia است. تحقیقات نشان دادهاند تعداد گلبولهای قرمز خون فضانوردان پس از حضور طولانیمدت در فضا کاهش پیدا میکند.
در زمین نیز زنانی که هنگام زایمان دچار کمخونی هستند، بیشتر در معرض خونریزی شدید پس از زایمان قرار دارند. به همین دلیل، جین معتقد است اگر فردی با کمخونی ناشی از سفر فضایی وارد مرحله زایمان شود، خطرات بسیار بیشتری او را تهدید خواهد کرد.
هنوز راه درازی تا پاسخ این پرسش باقی مانده است
به گفته جین، شاید مهمترین نتیجه بررسی امکان در فضا زایمان این باشد که هنوز حتی روی زمین نیز شناخت ما از سلامت زنان کامل نیست.
او در پایان میگوید: “آیا حوزههای دیگری وجود دارند که دوست داشته باشم درباره آنها پژوهش بیشتری انجام شود؟ قطعا. تقریبا همه بخشهای سلامت زنان به تحقیقات بیشتری نیاز دارند.”
با توجه به برنامههای آینده برای بازگشت انسان به ماه و سفر به مریخ، پاسخ به این پرسش که آیا انسان میتواند در فضا زایمان کند، دیگر تنها یک کنجکاوی علمی نیست؛ بلکه یکی از مهمترین چالشهایی است که آینده سکونت انسان در خارج از زمین به آن وابسته خواهد بود.
دیدگاهتان را بنویسید