پشهها ممکن است بالاخره با رقیب قدرتمندی روبهرو شده باشند. دارویی تجویزی که پیشتر برای درمان یک بیماری ژنتیکی نادر در انسان استفاده میشد، میتواند خون انسان را برای پشههای ناقل مالاریا که در برابر حشرهکشها مقاوم شدهاند، سمی کند. پژوهشی جدید که به تازگی در مجله Parasites & Vectors منتشر شد، نشان میدهد همین دارو ــ نیتیسینون (Nitisinone) ــ حتی میتواند پشههایی را که تنها روی سطحی اسپریشده با این ماده فرود میآیند نیز از بین ببرد.
این یافتهها میتواند راههای تازهای برای جلوگیری از گسترش بیماریهایی مانند مالاریا و دنگی بگشاید، بهویژه با توجه به اینکه جمعیتهای بیشتری از پشهها در حال مقاوم شدن در برابر روشهای سنتی پیشگیری هستند. البته اینکه مردم حاضر باشند بدن خود را بهعنوان طعمهی خون برای پشهها در اختیار بگذارند، هنوز مشخص نیست.
پژوهشگران مینویسند: “این مطالعه نشان میدهد که نیتیسینون با مکانیزمی کاملاً متفاوت از حشرهکشهای موجود عمل میکند و بهطور ویژه فرآیند هضم خون را هدف قرار میدهد.”
خون سمی
نیتیسینون دارویی است که از سمی طبیعی بهدستآمده از گیاه استرالیایی bottlebrush ساخته شده است. این دارو در ابتدا برای استفاده بهعنوان علفکش طراحی شده بود و اسید آمینهای غیرضروری به نام تیروزین را هدف قرار میدهد که نقش مهمی در تولید و تنظیم هورمونها دارد. تحقیقات در اواخر قرن بیستم نشان داد نیتیسینون در درمان دو بیماری ژنتیکی نادر ــ تیروزینمی نوع اول و آلكاپتونوریا ــ نیز مؤثر است؛ هر دو این بیماریها توانایی بدن در متابولیسم تیروزین را مختل میکنند. سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) در سال ۲۰۰۲ استفاده از این دارو را برای درمان مبتلایان به این شرایط تأیید کرد.
اما همان فرایندی که به انسان در متابولیسم تیروزین کمک میکند، برای پشههای خونخوار به نوعی حکم خرابکاری در سطح اسیدهای آمینه را دارد. اوایل امسال، پژوهشگرانی که یافتههای خود را در مجله Science Translational Medicine منتشر کردند، گزارش دادند پشههایی که از خون انسانهایی تغذیه کردند که نیتیسینون مصرف کرده بودند، تنها چند ساعت پس از وعدهی خون خود مردند. هرچند بیماران معمولاً این دارو را در دوزهای نسبتاً بالا مصرف میکنند، اما پژوهشگران دریافتند که اثر سمی آن بر پشهها حتی در دوزهای بسیار کمتر نیز اتفاق میافتد.
فرایند مسمومیت باعث مهار آنزیمی میشود که پشهها برای پردازش پروتئینها و اسیدهای آمینه در خون به آن نیاز دارند. ورود نیتیسینون، روند «هضم خون» آنها را مختل کرده و در عمل سیستم گوارشی پشه را مسدود میکند. به بیان دیگر، این دارو توانایی پشهها در تبدیل پروتئین خون انسان را علیه خودشان به کار میگیرد.
اما یافتههای جدید منتشرشده در Parasites & Vectors نشان میدهد همین فرایند مسمومیت میتواند بدون نیاز به مصرف دارو توسط انسان نیز مؤثر باشد. در آزمایشها، پژوهشگران چند گونه پشه را پیش و پس از تغذیه از خون، در معرض سطوحی قرار دادند که با نیتیسینون و چهار مهارکنندهی دیگر HPPD پوشانده شده بود. طبق گزارش مطالعه، پشهها نیتیسینون را از طریق پاهایشان جذب کردند.
در عرض چند ساعت، نیتیسینون اثر سمی مشابهی بر پشهها داشت که در نمونههایی که از خون حاوی دارو تغذیه کرده بودند نیز دیده شد. در همهی موارد، تماس با نیتیسینون موجب فلجشدن آنها شد. رنگ بدن تمام پشههای آسیبدیده نیز تیرهتر شد. اگرچه پژوهشگران مطمئناند که این روند کار میکند، اما هنوز دقیقاً نمیدانند چرا. مشخص نیست نیتیسینون چگونه از طریق پا جذب میشود و چرا سه داروی مشابه دیگر نتوانستند همان اثر مرگبار را ایجاد کنند.
لی هینز، نویسندهی ارشد مقاله و پژوهشگر افتخاری مؤسسه LSTM، در بیانیهای گفت:”این پروژه ثابت کرد که چقدر مهم است خارج از چارچوب فکر کنیم.”
ابزاری تازه برای مقابله با پشههای مقاوم
هر کسی که تلاش کرده حیاط خانهاش را با اسپری حشرهکش از پشه پاک کند و شکست خورده، میداند که این روش همیشه جواب نمیدهد. و این فقط به خاطر خطای کاربر نیست: گونههای مقاوم به حشرهکش در سراسر جهان رو به افزایشاند. برخی مطالعات نشان میدهند پشههایی که میتوانند در برابر تماس طولانی با حشرهکشهای فعلی زنده بمانند، ممکن است تا ۳۰ درصد از جمعیت را تشکیل دهند.
پژوهش سازمان جهانی بهداشت نیز برآورد میکند که پشههای مقاوم به دستکم یک نوع حشرهکش در بیش از ۹۰ درصد از کشورهایی شناسایی شدهاند که مالاریا در آنها بومی است. این روندی نگرانکننده است، بهویژه با توجه به اینکه مالاریا هنوز هر سال حدود ۲۶۳ میلیون نفر را مبتلا میکند که نزدیک به ۶۰۰ هزار نفر از آنها جان خود را از دست میدهند.
یافتههای مربوط به نیتیسینون نشانهای امیدبخش هستند مبنی بر اینکه شاید راهحلهای مؤثر برای کنترل جمعیت پشهها همین حالا هم در دسترس باشند. شواهدی که نشان میدهد تنها تماس با سطوح آغشته به این دارو میتواند کشنده باشد، این احتمال را مطرح میکند که نیتیسینون بتواند بهعنوان جایگزینی برای حشرهکشهای سنتی، روی پشهبندها یا دیگر لوازم خواب به کار گرفته شود.
هینز گفت: “کار کردن با دارویی مانند نیتیسینون و انعطافپذیری آن، چشمانداز امیدوارکنندهای برای ساخت محصولات جدید در مبارزه با پشهها فراهم میکند. این واقعیت که میتواند پشههای مقاوم به حشرهکش را هم از بین ببرد، ممکن است در مناطقی که مقاومت باعث شکست مداخلات بهداشتی شده، به نقطهی عطفی تبدیل شود.”
البته انسانها هرگز از خلاقیت در کشتن پشهها کم نیاوردهاند. پشههای اصلاحشدهی ژنتیکی که فقط توانایی تولید نسل نر دارند، در برخی مناطق آمریکا رها شدهاند به امید کاهش جمعیت کلی آنها. در هاوایی، شرکت Drone Amplified اخیراً دهها کپسول زیستتجزیهپذیر حاوی پشه های پرورشی را بر فراز جنگلها پخش کرده تا با جمعیت مهاجم پشهها مقابله کند. بهتازگی هم دانشمندان در چین گونهای از «پشه های فیلمانندِ آدمخوار» را آزاد کردند که قرار است لارو گونههای کوچکتر ناقل دنگی را بخورند.
البته همیشه نیازی به چنین راهحلهای پرزرقوبرق نیست. شاید در آینده، خانوادههایی که میخواهند از وزوز آزاردهندهی پشهها خلاص شوند، تنها کافی باشد کمی نیتیسینون روی توری پنجرههایشان بمالند.
دیدگاهتان را بنویسید